युनिकोड
विनिमय दर
सुन चाँदि
राशिफल
मौसम
शेयर बजार
पात्रो
इटहरी । पूर्व मुमा बडामहारानी रत्न राज्यलक्ष्मी शाह ९९ वर्षमा प्रवेश गरेकी छन्। १९८५ भदौ ४ गते जन्मिएकी रत्नले आज आफ्नो ९९औँ जन्मवर्षमा प्रवेश गरेकी हुन्। उनको जन्मोत्सवको अवसरमा नागरिक मूल समारोह समितिले नारायणहिटी दरबार संग्रहालय परिसरमा रहेको नारायण मन्दिरमा उनको दीर्घायुको कामनासहित दीप प्रज्वलन गर्ने कार्यक्रम राखेको छ।९९ वर्षमा प्रवेश गरेकी रत्नलाई केवल पूर्वराजपरिवारकी ज्येष्ठ सदस्यका रूपमा मात्र हेर्नु उनको जीवनको ऐतिहासिक आयामलाई साँघुरो पार्नु हुनेछ। उनी नेपाली इतिहासकी जीवित साक्षी हुन्—राजसंस्थाको एउटा लामो अध्यायदेखि राजनीतिक परिवर्तन, दरबारका उतारचढाव र नेपाली समाजमा आएका पुस्तान्तरणसम्म आफ्नै जीवनकालमा देखेकी। उनको जीवन आफैं एउटा लामो ऐतिहासिक कालखण्डको स्मृति बनेको छ।राजा महेन्द्रको स्वर्गारोहणपछि शाकाहारी बनेकी रत्नको मुख्य आहार दूध रहेको बताइन्छ। उनी लामो समयदेखि नारायणहिटी दरबार संग्रहालय परिसरमा रहेको महेन्द्र मञ्जिलमा बस्दै आएकी छन्। उमेरसँगै उनको सार्वजनिक भेटघाट सीमित भए पनि आफन्तहरू भने उनलाई भेट्न महेन्द्र मञ्जिल पुग्ने गरेका छन्।जन्मदिनका अवसरमा पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह, पूर्वरानी कोमल, बुहारी हिमानी, छोरी प्रेरणालगायत आफन्त महेन्द्र मञ्जिल पुग्ने जनाइएको छ।रत्नकी दिदी इन्द्र राज्यलक्ष्मीको विवाह तत्कालीन युवराज महेन्द्रसँग १९९६ सालमा भएको थियो। इन्द्रको २००७ भदौ १८ गते निधन भएपछि दुई वर्षपछि रत्नले महेन्द्रसँग विवाह गरेकी थिइन्। महेन्द्रकी पहिलो पत्नी इन्द्रबाट तीन छोरा र तीन छोरी थिए। विवाहपछि रत्नले थप सन्तान नजन्माउने निर्णय गरेकी थिइन्।राजसंस्थाको जीवित स्मृतिरत्नको जीवन नेपालको राजसंस्थाको इतिहाससँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। राजा त्रिभुवनको निधनपछि २०११ सालमा महेन्द्र राजा बने। महेन्द्रको शासनकाल, त्यसपछिको वीरेन्द्रको राजगद्दी, २०५८ सालको दरबार हत्याकाण्ड, ज्ञानेन्द्रको राजारोहण र अन्ततः २०६५ सालमा राजतन्त्रको अन्त्यसम्मका घटनाक्रम रत्नले आफ्नै जीवनमा देखिन्।२०२८ सालमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज भ्रमणका क्रममा हृदयाघातबाट राजा महेन्द्रको निधन भएपछि उनका जेठा छोरा वीरेन्द्र राजा बने। त्यसको करिब तीन दशकपछि २०५८ जेठ १९ गते भएको दरबार हत्याकाण्डले शाह राजपरिवारको इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो त्रासदी निम्त्यायो। राजा वीरेन्द्रसहित उनको परिवारका अधिकांश सदस्यको निधन भयो।त्यसपछि तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रलाई राजा घोषणा गरिए पनि उनको समेत निधन भएपछि महेन्द्रका माइला छोरा ज्ञानेन्द्र शाह राजा बने। तर नेपालको राजनीतिक यात्रा त्यसपछि गणतन्त्रतर्फ अघि बढ्यो। २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनपछि २०६५ सालमा नेपालमा राजतन्त्र अन्त्य भयो।राजतन्त्र अन्त्यसँगै तत्कालीन राजपरिवारका सदस्यहरूले नारायणहिटी दरबार छाड्नुपर्यो। तर रत्नलाई भने महेन्द्र मञ्जिलमा बस्न अनुमति दिइयो। त्यसयता उनी त्यहीँ बस्दै आएकी छन्।इतिहासको साक्षात् दस्तावेजरत्नको जीवनलाई एउटा पुस्ताको निजी कथा मात्र मान्न सकिँदैन। उनी एक शताब्दीको साक्षी हुन्। उनको जीवनकालमा नेपालले राणाशासनको अन्तिम समय, प्रजातन्त्रको स्थापना, राजाको प्रत्यक्ष शासन, बहुदलीय व्यवस्था, माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व, राजदरबार हत्याकाण्ड, ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन र गणतन्त्र स्थापनासम्मका महत्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तन भोगेको छ।त्यसैले उनको जीवनमा एउटा व्यक्तिको निजी अनुभवभन्दा धेरै ठूलो इतिहास जोडिएको छ। उनी पुस्तौँको सेतु हुन्—पुरानो राजकीय संस्कार, दरबारको जीवनशैली र नयाँ गणतान्त्रिक पुस्ताबीच इतिहास, स्मृति र अनुभव जोड्ने सेतु।९९ वर्षको उमेरमा रत्न सार्वजनिक जीवनबाट लगभग टाढा रहेकी छन्। तर उनको मौन जीवनभित्र नेपाली इतिहासको एउटा ठूलो अध्याय सुरक्षित छ। उनले देखेको नेपाल र अहिलेको नेपालबीच राजनीतिक व्यवस्था, सामाजिक चेतना र पुस्तागत सोचमा ठूलो परिवर्तन आइसकेको छ।त्यसैले रत्नलाई हेर्नु केवल पूर्वराजपरिवारकी एक ज्येष्ठ सदस्यलाई हेर्नु होइन। उहाँ एक व्यक्तित्व मात्र होइन, एउटा युगको जीवित स्मृति हुनुहुन्छ। उहाँको जीवनमा राजसंस्थाको लामो अध्याय, देशका अनेक राजनीतिक उतारचढाव, पुस्तौँको परिवर्तन र नेपाली समाजको रूपान्तरणका स्मृतिहरू समेटिएका छन्।९९ वर्षमा प्रवेश गरेकी रत्न यस अर्थमा राष्ट्रको ऐतिहासिक स्मृतिको धरोहर र समयकी साक्षी बनेकी छन्—जसको जीवनले नेपालको बदलिँदो इतिहासलाई किताबमा होइन, आफ्नै आँखाले देखेको छ।
खगेन्द्र कार्की
४ भदौ २०८३, बिहिबार ०८:३४ मा प्रकाशित
