संखुवासभाको सांस्कृतिक यात्राः बहुपति प्रथाबाट आधुनिक सामाजिक रूपान्तरणसम्म

संखुवासभा । हिमाली जिल्ला संखुवासभा केवल प्राकृतिक सुन्दरतामात्र होइन, सांस्कृतिक विविधताको दृष्टिले पनि अत्यन्तै समृद्ध क्षेत्र हो । यहाँका ग्रामिण बस्तीहरूमा दशकौँअघि केही अनौठा सामाजिक प्रथा र परम्पराहरू चलनमा थिए, जसले त्यहाँको समाज र जीवनशैलीको गहिरो पहिचान दिन्थ्यो । तीमध्ये प्रमुख रूपमा “बहुपति प्रथा” र “श्रीमानभन्दा जेठी श्रीमति ल्याउने परम्परा” उल्लेख्य मानिन्थ्यो । 

बहुपति प्रथाअन्तर्गत एउटै महिलाले दुई श्रीमान् (पति) राख्ने चलन थियो । तर विशेष कुरा के थियो भने, ती दुवै श्रीमान् कहिल्यै एउटै समयमा एउटै घरमा भेटिँदैनथे। एक श्रीमान् घरमा हुँदा अर्को प्रायः गाउँबाहिर, चरनतिर वा अन्य काममा जान्थे। समाजले यसलाई अस्वाभाविक ठान्दैनथ्यो; बरु यो परम्परा गाउँको सामाजिक सन्तुलन र श्रम विभाजनको रूपमै स्वीकार गरिएको थियो । बुढापाकाहरूका अनुसार “एक जना श्रीमान् हुँदा अर्को बेपत्ता हुने” भन्ने नियम जस्तै नै सामाजिक संयमको हिस्सा थियो ।

त्यस्तै अर्को रोचक परम्परा थियो — “श्रीमानभन्दा जेठी श्रीमति ल्याउने चलन”। यसरी जेठी श्रीमति ल्याउनु गौरवको कुरा मानिन्थ्यो । यस प्रथामा उमेरका हिसाबले महिलालाई अग्रता दिइन्थ्यो र विवाह केवल उमेरका आधारमा होइन, आपसी सहमतिका रूपमा पनि हेर्ने दृष्टिकोण समाजमा बिस्तारै विकसित भएको थियो ।

समयको प्रवाहसँगै यी प्रथाहरू क्रमशः हराउँदै गए । शिक्षाको विस्तार, धार्मिक–सांस्कृतिक पुनरुत्थान र कानुनी सचेतनाका कारण बहुपति तथा जेठी श्रीमति ल्याउने चलन अहिले लगभग अन्त्य भइसकेको स्थानीयहरू बताउँछन् । आधुनिक शिक्षाले एकपतिको परम्परालाई सामान्य र आवश्यक व्यवहारका रूपमा स्थापित गरिसकेको छ ।

तर यसबीच पनि संखुवासभाका केही दुर्गम गाउँहरूमा अझै अर्को अनौठो सामाजिक मान्यता कायम रहेको बुझिन्छ — “श्रीमति भन्दा कान्छो श्रीमान् खोज्ने परम्परा ।”

समाजशास्त्रीहरूका अनुसार, यी परम्पराहरू कुनै अशिक्षा वा पिछडिएको सोचका परिणाममात्र होइनन्; ती त्यतिबेलाको भौगोलिक एक्लोपन, सीमित जनसंख्या, र श्रम–जीवन सन्तुलनका सांस्कृतिक उपाय पनि थिए। गाउँमा पुरुषहरूको लामो अवधिसम्मको अनुपस्थितिले महिलालाई सामाजिक स्वतन्त्रता र निर्णय क्षमतामा अग्रता दिएको पनि मानिन्छ ।

हालका पुस्तामा भने यी परम्पराहरूको स्थान आधुनिकीकरण, शिक्षा र कानुनी चेतनाले लिएको छ। नयाँ पुस्ता विवाह, सम्बन्ध र लैङ्गिक समानताको विषयमा खुला सोच राख्न थालेका छन् । त्यसैले बहुपति वा जेठी श्रीमति ल्याउनेजस्ता पुराना चलन अब इतिहासका पानामा मात्र सीमित हुँदै गएका छन् ।

संखुवासभाको सामाजिक रूपान्तरण आज नेपाली समाजकै सन्दर्भमा एउटा अध्ययनको विषय बनेको छ — जहाँ परम्पराको उत्तराधिकारले आधुनिक चेतनासँग भेट गरेको छ, र जहाँ विगतको संस्कार नयाँ मूल्यमा रुपान्तरण भइरहेको छ ।