युनिकोड
विनिमय दर
सुन चाँदि
राशिफल
मौसम
शेयर बजार
पात्रो
कहिल्यै निश्चित समुदाय र पुरुषको परम्परागत पेसा मानिएको नौमती बाजा अहिले महिलाको हातमा पुगेको छ । मोरङका महिलाले बाजाको धुनलाई संस्कृति संरक्षणसँगै रोजगारी, उद्यम र आत्मनिर्भरताको माध्यम बनाइरहेका छन् ।
विराटनगर । बिहानको झिसमिसे उज्यालोमा विराटनगर–३
की सरस्वती खनालको दिन सुरु हुन्छ। घरायसी कामको चटारो सकिएपछि भने उनको दैनिकीले फरक
लय समात्छ। हातमा ट्याम्को, काँधमा बाजा र शरीरमा मौलिक पोसाकसहित उनी आफ्नो टोलीसँग
निस्किन्छिन्। केही बेरमै विराटनगरका सडक, विवाहका आँगन वा समारोहस्थलमा नरसिंगाको
चर्को स्वर र दमाहाको गम्भीर ताल सुनिन थाल्छ।
त्यो धुनसँगै धेरैको ध्यान एउटा दृश्यमा अडिन्छ—बाजा
बजाउनेहरू सबै पुरुष छैनन्, महिलाहरू पनि छन्।
कुनै समय महिलाले बाजा छुनुलाई समेत सहज रूपमा स्वीकार
नगर्ने सामाजिक परिवेश थियो। नौमती बाजा निश्चित समुदायका पुरुषहरूको परम्परागत पेसा
र पहिचानसँग जोडिएको थियो। आज त्यही नौमतीको तालमा महिलाहरू आफ्नो पहिचान, सीप र आर्थिक
स्वतन्त्रताको कथा लेखिरहेका छन्।
सरस्वती खनाल नेतृत्वको जागरुक महिला नौमती बाजा
समूह त्यसैको एउटा उदाहरण हो।
दुई वर्षअघि विराटनगर महानगरपालिकाले आयोजना गरेको
एकमहिने तालिमबाट सुरु भएको यो समूह अहिले विराटनगरमा मात्र सीमित छैन। कोशी प्रदेशका
विभिन्न जिल्ला हुँदै काठमाडौं र हेटौँडासम्म यसको माग पुग्न थालेको छ। विवाह, व्रतबन्ध,
शुभसाइत, उद्घाटन तथा विभिन्न सांस्कृतिक समारोहमा उनीहरूको नौमती बाजा बज्न थालेको
छ।
यो यात्रा केवल एउटा बाजा समूहको व्यावसायिक सफलता
होइन। यसले नेपाली समाजमा परम्परा, पेशा, लैङ्गिक भूमिका र सांस्कृतिक पहिचानबारे बदलिँदो
सोचको एउटा सानो तर अर्थपूर्ण कथा पनि सुनाउँछ।
नौमती : बाजा मात्रै होइन, इतिहासको धुन
नेपाली समाजमा पञ्चेबाजा वा नौमती बाजाको इतिहास
लामो छ। विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा यसको प्रयोग, संरचना र नामकरणमा केही भिन्नता भए
पनि विवाह, शुभकार्य, धार्मिक तथा सामाजिक समारोहसँग यसको गहिरो सम्बन्ध रहँदै आएको
छ।
‘नौमती’ नामले सामान्यतः नौ प्रकारका बाजाको समूहलाई
जनाउँछ। परम्परागत संरचनामा दमाहा, ट्याम्को, झ्याली, ढोलकी वा मादल, नरसिंगा, कर्णाल
र सनईजस्ता बाजाको प्रयोग हुने गर्छ। क्षेत्रअनुसार बाजाको संरचना र संयोजनमा केही
फरक पाइन्छ।
नौमतीको विशेषता यसको सामूहिकता हो। एउटा बाजाको
आवाजले मात्र यसको पूर्ण स्वरूप बन्दैन। दमाहाको गम्भीर ताल, ट्याम्कोको लय, झ्यालीको
झंकार, नरसिंगाको गुञ्जन र सनईको तीखो धुन एकै ठाउँमा मिसिएपछि नौमतीको मौलिक पहिचान
निर्माण हुन्छ।
त्यसैले नौमती बाजा नेपाली लोकजीवनमा केवल मनोरञ्जनको
साधन थिएन। यो सामाजिक उत्सव, सामुदायिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक पहिचान र परम्पराको अभिन्न
हिस्सा थियो।
तर समयसँगै यसको सामाजिक र आर्थिक आधार कमजोर हुँदै
गयो।
आधुनिक ब्याण्डको चर्को धुन र हराउँदै गएको मौलिकता
शहरीकरण, आधुनिक संगीत संस्कृति र ‘ब्याण्ड बाजा’को
बढ्दो प्रयोगसँगै परम्परागत नौमती बाजाको माग धेरै ठाउँमा घट्न थाल्यो। विवाह तथा अन्य
समारोहमा आधुनिक उपकरण र पश्चिमेली शैलीका बाजा लोकप्रिय हुन थाले।
नयाँ पुस्ताको अरुचि र पुराना पुस्ताबाट सीप हस्तान्तरणमा
आएको कमीले पनि नौमतीको निरन्तरतामा चुनौती थप्यो।
कुनै समय गाउँका विवाहमा अनिवार्यजस्तै मानिने नौमती
कतिपय ठाउँमा सांस्कृतिक स्मृतिमा मात्र सीमित हुन थालेको अनुभूति हुन थाल्यो।
तर संस्कृति कहिलेकाहीँ संग्रहालयमा होइन, नयाँ पुस्ताले
नयाँ अर्थमा प्रयोग गर्न थालेपछि जीवित हुन्छ।
मोरङका महिलाहरूले अहिले त्यही गरिरहेका छन्।
सरस्वतीको हातमा पुगेको ट्याम्को
सरस्वती खनालका लागि नौमती बाजा सुरुवातमा पेशा थिएन।
सामान्य गृहिणीको जीवनबाट उनी यस क्षेत्रमा आइन्।
महानगरपालिकाले महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउने र मौलिक
संस्कृति संरक्षण गर्ने उद्देश्यले आयोजना गरेको तालिममा सहभागी भएपछि उनको जीवनमा
नयाँ अध्याय सुरु भयो।
“सुरुमा त डर लागेको थियो। समाजले के भन्ला, घरपरिवारले
कसरी लिन्छ भन्ने सोचिन्थ्यो,” उनी विगत सम्झिन्छिन्, “तर पहिलोपटक सार्वजनिक रूपमा
बाजा बजाउँदा पाएको सम्मान र उत्साहले सबै डर हट्यो।”
तालिम सकिएपछि प्रमाणपत्र थन्क्याएर बस्ने विकल्प
उनीहरूले रोजेनन्। बरु समूह बनाएर सीपलाई व्यवसायमा रूपान्तरण गरे।
अहिले सरस्वतीको परिचय गृहिणीमा मात्र सीमित छैन।
उनी कलाकार हुन्, समूहकी नेतृत्वकर्ता हुन् र मौलिक संस्कृतिको संरक्षणमा सक्रिय सांस्कृतिक
अभियन्तासमेत हुन्।
आठ महिला, एक पुरुष र एउटा साझा लय
जागरुक महिला नौमती बाजा समूहमा आठ महिला र एक पुरुष
सदस्य छन्।
सरस्वती खनालको नेतृत्वमा प्रमिला नेपाल, मेनुका
कोइराला, बालकुमारी राई, उमा भट्टराई, अम्बिका थापा, दुर्गा पोखरेल र सावित्रा अधिकारीलगायत
महिला सहभागी छन्। पुरुष सदस्य राजु परियारले सनई बजाउँछन्।
सनई बजाउन लामो श्वास र पर्याप्त शारीरिक क्षमता
आवश्यक पर्ने भएकाले प्राविधिक सहयोगका लागि उनलाई समूहमा समेटिएको हो।
यसले समूहको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष देखाउँछ—यो पुरुषविरोधी
अभियान होइन, महिलाको नेतृत्वमा सीप र सहकार्यको अभ्यास हो।
बाजा बजाउने भूमिकामा पनि उनीहरूले अभ्यासअनुसार
जिम्मेवारी बाँडेका छन्। कोही दमाहा सम्हाल्छन्, कोही ट्याम्को, कोही नरसिंगा, कोही
मादल र झ्याली। प्रत्येक बाजाको आफ्नै जिम्मेवारी छ र सबैको संयुक्त प्रस्तुतिले नौमतीको
पूर्ण धुन निर्माण गर्छ।
फेटाको ठाउँमा साडी, तर धुन उही
परम्परागत रूपमा नौमती बाजा बजाउने पुरुषहरू दौरा–सुरुवाल,
ढाका टोपी वा फेटालगायत पहिरनमा देखिन्थे। महिलाहरूले भने आफ्नो सांस्कृतिक र सामाजिक
पहिचानअनुसार चोली र रातो साडीलाई समूहको पोसाक बनाएका छन्।
यो परिवर्तन बाहिरी देखावटको मात्र होइन। उनीहरूले
परम्पराको मूल आत्मा जोगाउँदै त्यसलाई आफ्नो सामाजिक पहिचानसँग जोड्ने प्रयास गरेका
छन्।
नौमतीको धुन उही छ, तर त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने अनुहार
फेरिएको छ।
रुचिबाट रोजगारीसम्म
नौमती बाजालाई महिलाहरूले केवल संस्कृति जोगाउने
माध्यम बनाएका छैनन्, यसलाई आम्दानीको स्रोत पनि बनाएका छन्।
विराटनगरभित्र एउटा कार्यक्रमका लागि समूहले न्यूनतम
३० हजार रुपैयाँ पारिश्रमिक लिने गरेको छ। विराटनगरबाहिर दूरी र समयअनुसार ३५ हजारदेखि
७० हजार रुपैयाँसम्म लिने गरेको समूहकी सदस्य मेनुका कोइराला बताउँछिन्। काठमाडौंजस्ता
टाढाका स्थानमा कार्यक्रम गर्नुपर्दा पारिश्रमिक १ लाख २० हजार रुपैयाँसम्म पुग्ने
गरेको उनीहरूको भनाइ छ।
प्राप्त रकम सदस्यहरूबीच समान रूपमा बाँडिन्छ। केही
रकम भने समूहको कोषमा राखिन्छ।
यसको अर्थ नौमती अब केवल ‘संस्कृति जोगाउने कार्यक्रम’
रहेन। यो महिलाका लागि सीपमा आधारित सानो उद्यम बनेको छ।
आम्दानीले उनीहरूको पारिवारिक भूमिकामा पनि परिवर्तन
ल्याएको छ। आफ्नै कमाइबाट घरखर्च चलाउन, छोराछोरीको पढाइमा योगदान गर्न र व्यक्तिगत
आवश्यकता पूरा गर्न सक्नु आत्मविश्वासको महत्वपूर्ण आधार बनेको उनीहरू बताउँछन्।
जात र लिङ्गको पुरानो घेरा भत्किँदै
नौमती बाजासँग जोडिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सामाजिक
परिवर्तन यसको पहुँचसँग सम्बन्धित छ।
इतिहासमा निश्चित समुदाय र पुरुषको पेसासँग जोडिएको
यो बाजा अहिले विभिन्न जातजाति र महिलाको साझा सांस्कृतिक अभ्यास बन्दै गएको छ।
यसले एउटा पुरानो प्रश्नलाई चुनौती दिएको छ—कुनै
सीपको अधिकार जात वा लिङ्गले निर्धारण गर्छ कि क्षमता र इच्छाशक्तिले?
सरस्वतीको समूहको अनुभवले दोस्रो उत्तरतर्फ संकेत
गर्छ।
“राम्रो काम गर्न जात वा लिङ्गले रोक्नु हुँदैन,”
सरस्वती भन्छिन्, “बेरोजगार भएर बस्नुभन्दा सीप सिकेर आत्मनिर्भर हुनु राम्रो हो।”
उनका लागि नौमती बाजा बजाउनु परम्परा तोड्नु मात्र
होइन, परम्परालाई नयाँ पुस्तासँग जोड्नु पनि हो।
एक समूहबाट सुरु भएको लहर
जागरुक महिला नौमती बाजाको प्रभाव एउटै समूहमा सीमित
छैन।
विराटनगरमा उनीहरूको सफलतापछि थप महिला नौमती बाजा
समूहहरू गठन भएका छन्। महिला समूहको संख्या बढ्दै जानु आफैँमा सांस्कृतिक अभ्यासको
विस्तार हो।
यसले स्थानीय सरकारको एउटा सानो लगानीले सामाजिक
क्षेत्रमा कस्तो प्रतिफल दिन सक्छ भन्ने उदाहरण पनि प्रस्तुत गरेको छ।
विराटनगर महानगरपालिकाले दिएको एकमहिने तालिमबाट
सुरु भएको पहल आज सांस्कृतिक संरक्षण, महिला उद्यमशीलता र रोजगारीसँग जोडिएको छ।
स्थानीय तहका लागि पनि यो एउटा महत्वपूर्ण सिकाइ
हुन सक्छ—तालिमको सफलता प्रमाणपत्र वितरणमा होइन, त्यसपछि सिर्जना हुने अवसरमा मापन
हुनुपर्छ।
नौमतीको भविष्य : संरक्षण कि व्यवसायीकरण?
नौमती बाजा अहिले पुनः लोकप्रिय हुँदै गएको देखिए
पनि यसको भविष्य आफैँ सुरक्षित भइसकेको भने होइन।
महिला समूहको व्यावसायिक सफलता उत्साहजनक भए पनि
परम्परागत बाजाको संरक्षणका लागि अझै व्यवस्थित प्रयास आवश्यक छ। बाजा बनाउने कारीगर,
सिकाउने गुरु, वाद्ययन्त्रको मर्मत, नयाँ पुस्तामा सीप हस्तान्तरण र अभिलेखीकरणजस्ता
पक्षमा ध्यान नदिने हो भने केवल कार्यक्रमका लागि बाजा बजाएर यसको सम्पूर्ण सांस्कृतिक
परम्परा जोगिँदैन।
त्यसैले नौमती संरक्षणलाई संगीत प्रशिक्षण, विद्यालयस्तरीय
सांस्कृतिक शिक्षा, स्थानीय महोत्सव, कलाकारको सम्मान, बाजा निर्माण गर्ने परम्परागत
सीपको संरक्षण र डिजिटल अभिलेखीकरणसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।
व्यवसायीकरण पनि आवश्यक छ, तर व्यवसायीकरणले यसको
मौलिकता नखाओस् भन्ने अर्को चुनौती हो।
धुन उही, अर्थ नयाँ
विराटनगरका सडकमा अहिले नौमतीको धुन सुनिँदा त्यसमा
विगतको सम्झना मात्र हुँदैन। त्यसमा वर्तमानको परिवर्तन पनि मिसिएको हुन्छ।
दमाहाको तालमा परम्परा छ।
नरसिंगाको आवाजमा सांस्कृतिक पहिचान छ।
सनईको धुनमा पुस्तौँदेखिको स्मृति छ।
र ती बाजा बजाइरहेका महिलाहरूको अनुहारमा भविष्यको आत्मविश्वास छ।
सरस्वती खनाल र उनका साथीहरूले प्रमाणित गरिरहेका
छन्—परम्परा जोगाउनु भनेको विगतलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनु मात्र होइन, त्यसलाई
समयअनुकूल नयाँ पुस्ताको जीवनसँग जोड्नु पनि हो।
कुनै समय घरको चौघेराभित्र सीमित महिलाहरू आज सार्वजनिक
समारोहको केन्द्रमा उभिएर नौमतीको धुन फैलाइरहेका छन्। उनीहरूको हातमा बाजा मात्र छैन,
आफ्नै कमाइको आधार पनि छ। उनीहरूको आवाजमा संगीत मात्र छैन, सामाजिक परिवर्तनको सन्देश
पनि छ।
त्यसैले विराटनगरका यी महिलाहरूले बजाइरहेको नौमतीको
धुनलाई केवल विवाहको बाजा भनेर सुन्नु पर्याप्त हुँदैन।
यो धुन नेपाली समाजको बदलिँदो चेतनाको धुन हो—जहाँ
संस्कृति संरक्षण र महिला आत्मनिर्भरता एउटै तालमा अघि बढिरहेका छन्।
र सायद नौमती बाजाको भविष्य पनि यहीँ छ—
परम्परालाई संग्रहालयमा थन्क्याएर होइन, नयाँ पुस्ताको हातमा सुम्पिएर।
खगेन्द्र कार्की
